Raport:

Cały raport dostępny jest tutaj (PDF).

 

 

 

 

NAUKA POLSKA

AUTODIAGNOZA POLSKIEGO

ŚRODOWISKA NAUKOWEGO

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Jacek Bieliński, Katarzyna Bujas, Xymena, Bukowska, Agata Gruszecka,
Katarzyna Iwińska, Iwona Kamińska, Anna Kolczyńska, Szymon Pluciak,
Edyta Sańko, Paulina Szafranek

 


Warszawa listopad 2007

 

- 1 -

WSTĘP (Jacek Bieliński)…3

GŁÓWNE SŁABOŚCI NAUKI POLSKIEJ (Anna Kolczyńska)…6

ŚRODOWISKO NAUKOWE (Katarzyna Bujas, Paulina Szafranek)…9

    Postulaty…11

SYSTEM OCEN PRACOWNIKÓW I INSTYTUCJI NAUKOWYCH W OPINII NAUKOWCÓW (Xymena

Bukowska)…13

    Diagnoza systemu oceniania pracowników i instytucji naukowych…14

    Postulaty ogólne i proponowane zmiany szczegółowe w systemie ocen…16

    Model kariery naukowej…21

POLSKIE BADANIA W OCZACH NAUKOWCÓW (Katarzyna Iwińska)…23

PAN i KBN…24

    Rekomendacje i propozycje badaczy…25

INSTYTUCJE (Iwona Kamińska, Szymon Pluciak)…28

    Polityka…28

    Biznes…29

    Prawo…30

    Administracja i biurokracja…31

    Placówki badawcze…32

WSPÓŁPRACA Z ZAGRANICĄ. (Agata Gruszecka)…34

    Diagnoza sytuacji…34

    Finansowanie współpracy:…34

    Kwestie organizacyjne współpracy zagranicznej:…35

    Bariery językowe i znajomości obsługi komputera, Internetu:…35

    Brak chęci i inicjatywy nawiązywania lub podtrzymywania współpracy:…36

    Brak informacji:…38

    Brak promocji polskiej nauki, polskich placówek naukowych poza granicami kraju:…38

    Polskie środowisko naukowe za mało „atrakcyjne”?…39

    Kto w takim razie podejmuje współpracę zagraniczną? I z kim?…39

    Inne bariery w podejmowaniu współpracy zagranicznej…40

    Skutki wynikające z obecnej sytuacji…41

INSPIRACJE Z ZAGRANICY (Edyta Sańko.)…43

    Stopnie naukowe…43

    Ocena pracowników…43

    Zmiany w zarządzaniu i administracji…44

    Badania naukowe…45

    Finanse…46

    Środowisko studenckie…46

PODSUMOWANIE (Jacek Bieliński)…48

- 2 -

WSTĘP (JACEK BIELIŃSKI)

    Niniejszy raport stanowi opracowanie danych zebranych za pośrednictwem ankiety zamieszczonej na stronie internetowej Komitetu Ratowania Nauki Polskiej (KRNP)1. Komitet Ratowania Nauki Polskiej (obecnie: Komitet na Rzecz Rozwoju Nauk w Polsce) powołany został 8 października 1998 roku przez sygnatariuszy apelu “Apel do społeczeństwa”. Komitet jest inicjatywą obywatelską, działa w formule otwartej, zaprasza wszystkich zainteresowanych do współpracy. Dane zebrane zostały w okresie wzmożonej debaty publicznej skupionej wokół propozycji rządowej zmian elementów systemu podatkowego. Dotyczyły one zniesienia przywileju podatkowego 50% kosztów uzyskania przychodu dla twórców. Celem analizy było dokonanie rekonstrukcji opinii osób związanych z nauką w Polsce. Należy zwrócić uwagę, iż kontekst społeczny oraz instytucja, która zainicjowała oraz nadzorowała proces zbierania danych sprzyjały wypowiedziom krytycznym. W istocie stanowią one zdecydowaną większość wśród uzyskanych danych empirycznych. Z tego względu wyniki niniejszej analizy traktować należy jako rekonstrukcję niepełną, uwzględniającą głównie głosy krytyczne. Naszym zdaniem nie umniejsza to jednak znaczenia prezentowanych w raporcie wyników. Uważamy, że stanowią one niezwykle ważny element w dyskusji o stanie nauki polskiej. Ponadto wykorzystane mogą być jako inspiracja dla pogłębionych badań nad stanem świadomości środowiska naukowców w Polsce, w tym problematyki tożsamości i etosu inteligencji w Polsce. Autorzy niniejszego opracowania nie brali udziału w projektowaniu narzędzia badawczego. W badaniu proszono respondentów o wypowiedzi dotyczące diagnozy stanu nauki oraz szkolnictwa wyższego w Polsce, postulowanych zmian organizacyjnych, czynników hamujących rozwój nauki oraz rozwiązań instytucjonalnych i organizacyjnych stosowanych zagranicą, które warte byłyby implementacji w Polsce. Ankieta, realizowana techniką web survey, skonstruowana została w taki sposób, aby dać respondentom możliwość swobodnego formułowania opinii. W zdecydowanej większości składał się ona z pytań otwartych. Ten nietypowy sposób zbierania danych pozwolił na uzyskanie dużej ilości pogłębionych opinii. Próba w badaniu miała charakter dostępnościowy i opierała się na zasadzie samorekrutacji badanych. Taki sposób doboru respondentów nie zapewnia reprezentatywności, nie odwzorowuje też zróżnicowania badanej populacji. Nie stanowiło to jednak zamierzenia autorów badania, a z punktu widzenia celów niniejszego opracowania nie stanowiło istotnego ograniczenia zbioru danych. Jednocześnie ten sposób doboru pozwolił na uzyskanie licznych i zróżnicowanych wypowiedzi badanych. Wśród osób, które zechciały udzielić odpowiedzi na zadane

1 Komitet Ratowania Nauki Polskiej, URL: http://krnp.ipipan.waw.pl/

- 3 -

w ankiecie pytania liczniejsza kategorię stanowią mężczyźni (279 osób z 391). Zdecydowaną większość badanych stanowią pełnoetatowi pracownicy dużych uczelni państwowych (285 osób). W mniejszych placówkach edukacyjnych zatrudnionych było 28 respondentów, a w PAN 35 osób. Jedynie kilkoro badanych wskazało jako główne miejsce zatrudnienia uczelnie prywatną lub inną jednostkę naukowo badawczą. Dużo większe zróżnicowanie próby zaobserwować można w kategoriach zajmowanej pozycji zawodowej badanych. Największą grupę stanowią adiunkci (178 osób), kolejną profesorowie (94 osoby). Szczegółowy rozkład liczebności prezentuje tabela 1. Należy zwrócić uwagę, iż zastosowany przez autorów kwestionariusza podział nie jest rozłączny. Znacząco ogranicza to możliwości analizy w podkategoriach wyznaczonych przez pozycję zawodową pracowników nauki.

Tabela 1. Zróżnicowanie próby badania – pozycje zawodowe.

Pozycja: adiunkt 178
Pozycja: profesor 94
Pozycja: asystent 46
Pozycja: doktorant 25
Pozycja: inne 20
Pozycja: docent 12
Pozycja: emeryt 4
Pozycja: student 2

Najliczniejszą grupą wiekową wśród badanych stanowią osoby między 31 a 40 rokiem życia (123 osoby), niewiele mniej liczną kategorię stanowią respondenci między 51 a 60 rokiem życia. Trzecią pod względem liczebności grupą badanych są osoby młode, do 30 roku życia, niemal równoliczni są respondenci mający od 41 do 50 lat. Najmniej liczni są najstarsi respondenci, osób powyżej siedemdziesiątego roku życia jest w próbie tylko 8. Nie może to dziwić z uwagi na fakt, iż zastosowano metodę zbierania danych opartą o nowoczesne techniki komunikacji, z których osoby starsze korzystają stosunkowo rzadko.

Tabela 2. Zróżnicowanie próby badania – kategorie wiekowe

Wiek: <30 66
Wiek: 31-40 123
Wiek: 41-50 60
Wiek: 51-60 103
Wiek: 61-70 33
Wiek:  >70 8

Analizowany materiał obejmował łącznie 391 wypowiedzi ludzi nauki. Tak obszerny, jakościowy, materiał empiryczny wymagał zastosowania nowoczesnych technik analizy. Wykorzystano

- 4 -

oprogramowanie komputerowe ATLAS.TI zaprojektowane specjalnie na potrzeby analizy treści. Dzięki temu proces systematyzacji i analizy dużej ilości danych jakościowych przebiegł sprawnie, ułatwiło to również na współpracę licznego zespołu badawczego. Tak duża ilość analizowanego tekstu wymagała organizacji pracy na etapie kodowania opartej na pracy kilku zespołów koderskich. Proces kodowania zebranych materiałów nadzorowany był przez koordynatorówczłonków zespołu badawczego.

- 5 -

GŁÓWNE SŁABOŚCI NAUKI POLSKIEJ

    Pierwszą informacją o jaką poproszono respondentów było wymienienie trzech słabych stron polskiej nauki. Pytanie, w którym wyraźnie została zamieszczona prośba o wymienienie tylko trzech słabości sugeruje konieczność stopniowania wybranych przez siebie problemów od największego ku coraz mniejszym. Przy odpowiedzi na to pytanie respondenci wypunktowali swoje odpowiedzi lub też wyraźnie oddzielali je od następnych. Były to najczęściej krótkie, rzeczowe zdania, bez dodatkowego opisywania i zgłębiania danego problemu. Po analizie wszystkich ankiet możemy wymienić cztery najważniejsze czynniki wpływające na osłabienie nauki.

    Pierwszym i najważniejszym są finanse. Słabości nauki związane z finansami były najczęściej wymieniane przez respondentów i najczęściej pojawiały się na pierwszym miejscu. Rzadko zdarzało się, aby ktoś nie wymienił tego czynnika jako istniejącej słabości. Trzeba tu również zauważyć, że problem finansowania łączy się z każdym innym hamulcem rozwoju nauki. Respondenci wielokrotnie skarżyli się na brak dofinansowania wyższych uczelni. Przykładem mogą być następujące wypowiedzi:

„Brak dostatecznego finansowania działalności naukowej np. publikacje, wyjazdy służbowe, udział w konferencjach, zakupy literatury fachowej itp.”

„Systematycznie malejące realne nakłady na rozwoju nauki.”

Wraz z takimi stwierdzeniami idzie w parze porównywanie naszego poziomu wspierania nauki do poziomu zachodniego, przy czym polska nauka zawsze wypada w tym porównaniu gorzej. Nasi sąsiedzi z zachodu często opisywani są jako państwa wyżej rozwinięte, a nasza nauka jako uboga krewna nauki promowanej i rozwijanej na zachodzie.

„Brak finansowania (na naukowca przypada 10 do 40 razy mniej pieniędzy niż w krajach cywilizowanych). To powoduje, że nie jesteśmy w stanie kupić aparatury, aby nadążać za rozwojem nauki światowej. Nasze badania stają się anachroniczne.”

    Pracowników naukowych charakteryzuje brak jakichkolwiek możliwości stworzenia konkurencji dla prężnie pracującej nauki światowej (zachodniej). Naukowcy nie mają możliwości rozwoju, ponieważ cierpią na wieczne nie dofinansowanie badań naukowych i brak sprzętu niezbędnego do prowadzenia tych badań. Dodatkowym problemem jest brak konkretnych zasad, na podstawie których finansowane byłyby badania. Osiągnięcia polskiej nauki nie są promowane w środowiskach związanych z przemysłem, który mógł czerpać korzyści z różnorodnych badań oraz wspierać je finansowo. Pensje nieadekwatne do obejmowanego stanowiska stają się coraz

- 6 -

bardziej frustrujące. Potrzeba utrzymania rodziny jest często przyczyną obejmowania kilku stanowisk w różnych placówkach, co bardzo źle wpływa na prace dydaktyczną i badawczą. Nie ma wielu chętnych do pozostawania na uczelniach wyższych i kontynuowania pracy naukowej, ponieważ nie ma zachęcającego systemu płac.

„Finansowa-należy zerwać ze stereotypem naukowca-entuzjasty. Nie chodzi tu tylko o nakłady na badania (czyli granty) ale po prostu o uposażenie. Np. adiunkt powinien mieć status społeczny adekwatny do funkcji, czyli jeśli jego dyplomanci (których ma np. 5 rocznie) zarabiają w kilka lat po studiach 2500 netto, powinien zarabiać on proporcjonalnie więcej.”

    Z powodu braku funduszy cierpi również dydaktyka na uczelniach wyższych, był to kolejny problem wymieniany przez respondentów. Zwracają oni przede wszystkim uwagę na fakt, że brak funduszy jest ściśle związany z brakiem pomocy naukowych, co wyraźnie odbija się na dydaktyce. Na uczelniach wyższych coraz chętniej prowadzi się zajęcia audytoryjne i ćwiczeniowe kosztem zajęć laboratoryjnych tylko dlatego, że te drugie są bardziej kosztowne. Nie organizuje się wyjazdów terenowych, czy praktyk. Niektórzy respondenci skarżą się też na nie przykładanie odpowiedniej wagi do nauk podstawowych, co blokuje ich rozwój.

„Lekceważenie znaczenia nauk podstawowych zarówno jeśli chodzi o nakłady finansowe ale też jeśli chodzi o dydaktykę (patrz minima programowe większości kierunków studiów)”

    Zatrważającym staje się problem obniżającego się poziomu nauczania od szkół podstawowych aż do liceów. Skutkuje to brakiem samodzielności studentów. Zauważalny jest zbyt mały nacisk na umiejętności praktyczne studentów. Wykładowcy są zmuszeni prowadzić kilka grup składających się z dużej liczby studentów, co już samo w sobie uniemożliwia skupienie się na rozwoju poszczególnych osób. Jest to niewykonalne, kiedy każdy student staje się osobą anonimową dla wykładowcy. Brakuje dialogu pomiędzy wykładowcą a studentem, coraz częściej stawia się na system pamięciowego uczenia i wymaga się tego od studentów.

„Zbyt dużo dydaktyki w stosunku do czasu poświęcanego na badania. Spowodowane to jest po pierwsze zmianami w liczebności grup ćwiczeniowych po drugie zwiększaniem pensum […] Bunt (studencki sprzeciw – mniej lub bardziej ostry) jest tłumiony. Studenci nie chcą mieć kłopotów i kolejne roczniki potulnie zgadzają się na bezsens zajęć w ponad 30 osobowych grupach. Wyniki nauki (testy, zaliczenia, egzaminy) są tragiczne. […] Jeśli chce się zrealizować swoje obowiązki na dobrym poziomie to przygotowanie do nowych zajęć zajmuje bardzo, bardzo dużo czasu. Zajęcia prowadzone w języku angielskim uzyskują przelicznik godzinowy jedynie z punktu widzenia finansowego – wolałabym by był to przelicznik istotny dla pensum. Bo to, ze stracę dziesiątki godzin na dobre przygotowanie zajęć nijak nie będzie odzwierciedlone w wykonaniu pensum.”

    Wszystkie te problemy skutkują niskim stopniem samodzielnej pracy studentów, do czego nie są nawet zachęcani. Odbija się to na jakości prac magisterskich i doktorskich. Uczelnie wyższe

- 7 -

powoli tracą swój prestiż przez ogólną dostępność co sprawia, że studenci nie czują się w obowiązku utrzymania jakiegokolwiek poziomu.

    Jedną z głównych blokad rozwoju polskiej nauki, często wymienianą przez respondentów, są niezdrowe stosunki panujące w samym środowisku naukowym. Skostniała struktura i blokowanie awansu młodych ludzi to najczęściej pojawiające się patologie środowisk naukowych. Wzrost płac młodych pracowników naukowych nie jest uwarunkowany poświęceniem pracy i jej dobrym wykonywaniem. Działa to zniechęcająco na młodych zdolnych ludzi. Młodzi pracownicy naukowi otrzymują najniższą stawkę krajową. Podobnie jest z finansowaniem konkretnych ośrodków naukowych, co przekłada się na pracę kadry i wyniki odnoszone przy badaniach.

„Pensje profesorów ‘nieaktywnych’ naukowo kilkakrotnie przewyższają pensje doktorantów intensywnie pracujących.” „(…) ocena dorobku naukowego ani placówek naukowych ani pracowników nie przekłada się na finansowanie badań naukowych ani na wysokość pensji.”

- 8 -

Cały raport dostępny jest tutaj (PDF),
Artykuł "Polska Anemia Nauk" w Gazecie Wyborczej z dnia 2008-02-11,
Strona Komitetu Ratowania Nauki Polskiej.